جايگاه بصره به خط مستقيم در دوازده ميلى شط العرب واقع است و به وسيلهء دو نهر بزرگ بدان مىپيوندد : يكى نهر معقل كه از شمال‌شرقى مىآيد و مسير كشتيهايى است كه از بغداد به بصره مىآيند و ديگرى نهر ابلّه مسير كشتيهايى است كه از بصره به جنوب شرقى مىروند و در آبادان به خليج فارس وارد مىشوند . بصره در امتداد نهرى واقع است كه نهرهاى معقل و ابلّه را به هم متصل مىكند و خانه‌هاى شهر از سمت غربى به شكل نيمدايره به حاشيهء بيابان متصل مىشود . « 1 » قدامه از بصره نام برده و در صورت مالياتى سال 240 هجرى قمرى مىنويسد : صدقات بصره در آن سال بيش از شش هزار هزار درهم ( 6000000 ) بوده است . « 2 » بصره از جنگها و فتنه‌هايى كه بر اثر آشوب صاحب الزنج در سال 257 هجرى قمرى پيش آمد ، ويران شد و قسمت عمدهء شهر از جمله مسجد جامع سوخت . « 3 » به نوشتهء يعقوبى ، بصره شهرى مستطيل شكل و ( مساحت آن ) دو فرسخ در يك فرسخ است و مشرف بر دو رودخانه است كه يكى از آنها به « نهر ابن عمر » معروف است . « 4 » در اينجا كلام يعقوبى دربارهء بصره خاتمه مىيابد ، به نظر مىرسد كه حدودا فصلى از كلام مؤلف افتاده است . در سال 311 هجرى قمرى قرامطه به بصره حمله و به مدت هفده روز شهر را غارت كردند . « 5 » به نوشته اصطخرى در روزگار بلال بن ابى برده رودهاى بصره را شمارش كردند ، صد و بيست هزار رود بود كه زورقها در آنها كار مىكرد و هر رودى نامى جدا داشت . ديوارها و بناهاى شهر بصره از خشت پخته ( آجر ) بود و مسافت نخلستانهاى بصره پنجاه و اندى فرسنگ از عبدسى تا عبّادان بود . زمين بصره خاكى سپيد دارد . . . در نواحى بصره نيزارها و زمين پست باتلاقى وجود دارد . « 6 » صاحب حدود العالم مىنويسد : بصره شهرى بزرگ است و دوازده محله دارد كه هر يكى برابر شهرى است ، ولى از يكديگر جدايند و گور طلحه و انس بن مالك و شيخ حسن بصرى آنجاست و از بصره نعلين و فوطه‌هاى ( لنگها ) نيك و جامه‌هاى كتانى

--> ( 1 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 48 . ( 2 ) . كتاب الخراج ؛ ص 132 . ( 3 ) . الكامل ؛ ج 7 ، ص 245 . ( 4 ) . البلدان ؛ ص 102 . ( 5 ) . الكامل فى التاريخ ؛ ج 8 ، ص 143 و 144 . ( 6 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 82 و 83 و صورة الارض ؛ جزء اوّل ، ص 212 و 213 .